Adâlet Mefhumu Zaviyesinden Dîvân Şiirinde Mübalağa

Şiirsel anlatımda sembolik unsurların kullanımı Arap şiirinin her döneminde karşılaşılan Şiire âhenk, selaset, zarafet ve letafet katan unsurların başında hiç şüphesiz ki söz sanatları gelir. Söz sanatları, yeknesaklıktan arındırıp çeşitli anlam tabakalarıyla mücehhez kılarak şiirin tekrar tekrar okunmasına imkân sağlar. Tenasüp, tezat, mübalağa, teşhis, teşbih, intak, tecâhül-i arif, telmih ve istifham gibi söz sanatları, şiirdeki bu güzelliği temin edip estetik derinliği ve anlam zenginliğini ziyadeleştiren başlıca unsurlardandır. Bu sanatlar içerisinde mübalağa, şiirin hayâl ufkunu genişleten ve anlatımı etkileyici kılan en mühim ve en müessir âmillerin arasında yer alır. Okuyucuyu ulaşılmazlara ulaştıran ve erişilmezlere eriştiren mübalağa, muhayyile kapılarını ardına kadar aralayarak şiirin tesir gücünü artırır. Nitekim şiirde yüksek tesire sahip hüsn-i talil, teşhis, intak ve tecâhül-i ârif gibi sanatların mübalağa ile merbut oluşu, bu sanatın şiir üzerindeki hükmünü teyit eder mahiyettedir. Dîvân şiirinde mübalağa çoğu zaman tabiat unsurları, hayvanlar, kuşlar, çeşitli varlıklar ve uhrevî kavramlar üzerinden kurulmuştur. Taranmış olan dîvânlarda yırtıcı hayvanlardan kurt, aslan ve kaplan; sürüngenlerden yılan ve timsah; kuşlardan doğan, şahin, kartal, baykuş, karga, çaylak ve bülbül; böceklerden kelebek ve karınca; otçul hayvanlardan ceylan, geyik ve koyun; diğer hayvanlardan balık, horoz ve kedi gibi unsurlar zikredilmiştir. Bunun yanı sıra tabiatla ilgili olarak ilkbahar ve sonbahar gibi mevsimler; bahar yeli, hazan yeli, kuzey rüzgârı ve seher yeli gibi rüzgârlar; gül, lâle ve nergis gibi çiçekler; servi ve çınar ağaçları; bulut, yıldırım, yağmur ve güneş gibi kavramlar; mûsikî âletlerine dair ney, çeng, rebâb, def, tanbur, davul, zurna, berbât ve erganûn gibi âletler de mübalağa bağlamında anılmıştır. Ayrıca âhirete dair kıyamet sûru, mahşer meydanı, mizan, cennet ve cehennem; melekler, şeytan ve felekler de mübalağalı anlatımın kendisini hissettirdiği unsurlar arasında yer almıştır. Bu makalede, mübalağa hakkında oldukça muhtasar bilgi verildikten sonra Dîvân şiiri sahasında 14. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar şairlerin neşredilmiş dîvânları incelenmiştir. Çalışmada önde gelen şairlerin yanı sıra meşhur şairlerin gölgesinde kalan yahut hak ettiği ilgiyi göremeyen şairlerin dîvânları da değerlendirilmiştir. Bu çerçevede adâlet mefhumunun mübalağa sanatıyla ne derecede münasebettar biçimde işlendiği üzerinde durulmuş, mübalağanın Türk Dîvân şiirinde hangi suretlerde ve bağlamlarda yer aldığı tetkik ve tespit edilmiştir.