Günümüz İslâm dünyasında fetva heyetlerinin kadın ve aile sorunlarına yaklaşımları

Fetva, İslâm hukukunda şer‘î hükümlerin yorumlanmasını ve uygulanmasını sağlayan temel hukukî mekanizmadır. Hukukî ve toplumsal değişim, bireysel fetvanın yanında kurumsal içtihadı öne çıkarmış; kurumsal fetva heyetlerini kadın ve aile hukukuna ilişkin meselelerde başlıca fetva mercileri hâline getirmiştir. Bu araştırma, günümüz İslâm dünyasında faaliyet gösteren yedi ulusal ve yedi uluslararası kurumsal fetva heyetinin kadın ve aile hukukuna ilişkin fetva ve kararlarını usûlî yaklaşımları bakımından mukayeseli olarak incelemektedir. Araştırma, İslâm hukukunun temel kaynakları, klasik fıkıh doktrini, usûl-i fıkıh birikimi ile kurumsal fetva heyetlerinin resmî fetva, karar ve raporları esas alınarak yürütülmüştür. Kavvâmiyet, miras, aile içi şiddet, kadının çalışma hayatı, şahitlik, çok eşlilik, boşanma, velâyet ve hidâne, tesettür, doğum kontrolü ve kürtaj; fetva ve kararların usûlî temelleri ve yorum yöntemleri bakımından mukayeseli olarak değerlendirilmiştir. Araştırma, bütün fetva heyetlerinin ortak şer‘î referansları benimsediğini ortaya koymuştur. Görüş farklılıklarının, dinî kaynaklardan değil; usûl anlayışı, mezhep tercihleri, hukuk düzeni ve toplumsal şartların yorumlanışından kaynaklandığı tespit edilmiştir. Ulusal heyetlerin ulusal hukuk düzenini ve toplumsal gerçekliği gözettiği, uluslararası heyetlerin ise farklı hukuk çevrelerinde uygulanabilir ortak ilkeler geliştirmeye yöneldiği belirlenmiştir. Sonuç olarak çalışma, kurumsal fetva heyetlerinin kadın ve aile hukukuna ilişkin kararlarını usûlî temelleri ve yorum yöntemleri bakımından mukayese ederek kurumsal içtihadın metodolojik çerçevesini ortaya koymakta ve çağdaş İslâm hukuku literatürüne katkı sağlamaktadır.

Fatwa is the legal mechanism through which Sharīʿah rulings are interpreted and applied in Islamic law. Legal and social change has promoted institutional ijtihād, making institutional fatwa councils the principal authorities on women and family law. This study comparatively examines the fatwas and resolutions of seven national and seven international fatwa councils from the perspective of their legal methodology. The research is based on the primary sources of Islamic law, the classical doctrine of fiqh, the scholarship of uṣūl al-fiqh, and the official fatwas, resolutions, and reports of the selected councils. It covers qiwāmah, inheritance, domestic violence, women's employment, testimony, polygamy, divorce, guardianship and custody, hijab, birth control, and abortion. Fatwas and resolutions were comparatively analysed in terms of their legal foundations and interpretive methods. The findings show that all councils rely on common Sharīʿah sources. Differences arise mainly from legal methodology, madhhab preferences, legal systems, and the interpretation of social conditions rather than from the primary sources themselves. National councils emphasize domestic legal systems and social realities, whereas international councils develop principles applicable across diverse legal environments. The study clarifies the methodological framework of institutional ijtihād and contributes to the comparative literature on contemporary Islamic law in this field.