Kur’ân kıraatlerinin semantik ve edim bilimsel analizi: Tefsir ve modern dilbilim kesişiminde bir inceleme

Tezin amacı evrensel bir hitap niteliği taşıyan Kur’ân-ı Kerim’in anlaşılmasında kıraat farklılıklarının metinsel yapısını nasıl etkilediğini pratik bir yaklaşımla ortaya koymaktır. Klasik tefsîr literatüründe sıklıkla tartışılan kıraat farklarının, âyetlerin anlam dünyasında meydana getirdiği daralma, genişleme veya yön değiştirme gibi semantik sonuçların pratik anlam bilimsel yöntemlerle incelenmesi çalışmanın ana amacını oluşturmaktadır. Bu problem, kıraat ve anlam bilim ilişkisinin Kur’ân tefsîrinde anlam çözümlemesine yönelik disiplinlerarası yöntemsel bir çerçeve sunup sunamayacağını belirlemek gayesiyle seçilmiştir. Yöntem olarak nitel araştırma yöntemi önde tutulmuş olup, dokümantasyon veri toplama tekniği benimsenerek Kur’ân tefsîri eserleri, modern ve klasik anlam bilim yaklaşımları ile sahih kıraat rivâyetleri üzerinden karşılaştırmalı doküman analizi yapılmıştır. Analiz sürecinde özellikle eşzamanlı-artzamanlı anlam bilim, bilgi yapısı (k-odak ve s-odak dinamikleri), edim bilim ve bileşimsel analiz teorisi gibi yöntemler merkeze alınarak âyetler tahlil edilmiştir. Elde edilen bulgulara göre, farklı kıraat vecihleri arasında anlamı bozan bir tenâkuz bulgusuna rastlanılmamıştır. Aksine bu durum ihtilâf-ı tenevvü kapsamında lafzın sınırları içinde kalarak metne başka açılar katmaktadır. Bu farklılıklar, âyetlerdeki fıkhî, kelâmî, ahlâkî ve psikolojik mesajları estetik bir biçimde netleştirmektedir. İlahî vahyin lafzî naklini muhafaza eden kıraat ilmi ile metnin anlam katmanlarını deşifre eden anlam bilimin entegrasyonu, Kur’ân’ın i’câzının ve evrensel mesajının doğru bir şekilde anlaşılması için teorik ve pratik bütünlük sağlar.

This study aims to demonstrate, through a practical approach, how variant readings (qirāʾāt) influence the semantic structure of the Qur’anic text. Its primary objective is to examine the semantic effects of variant readings—such as narrowing, expansion, or shifts in meaning—frequently discussed in classical tafsīr literature, and to assess whether the relationship between qirāʾāt and semantics can provide an interdisciplinary framework for Qur’anic interpretation. The study adopts a qualitative method based on documentation and comparative document analysis. Classical and modern works on tafsīr and semantics, together with authentic (ṣaḥīḥ) qirāʾāt traditions, constitute the main sources. The selected verses are analyzed through synchronic and diachronic semantics, information structure, pragmatics, and compositional analysis. The findings reveal no contradiction (tanāquḍ) among the different modes (wujūh) of qirāʾāt that would disrupt meaning. Rather, these readings remain within the limits of the wording (lafẓ) and enrich the text through variation of diversity (ikhtilāf al-tanawwuʿ). They also clarify the jurisprudential, theological, ethical, and psychological dimensions of the verses. Integrating ʿilm al-qirāʾāt, which preserves the transmitted wording of revelation, with semantics, which uncovers the text’s layers of meaning, offers theoretical and practical coherence for understanding the Qur’an’s inimitability (iʿjāz) and universal message.