Osmanlı Devleti'nde Erzurum vilayetinde doğal afetler (19. yüzyıl)

19. yüzyıl, Osmanlı Devleti’nin bir yandan idari, askeri ve bürokratik alanlarda yapısal modernleşme süreçlerini yürüttüğü diğer yandan ağır krizler ve dönüşümlerle mücadele ettiği kritik bir zaman dilimidir. İmparatorluğun doğu sınırındaki en stratejik merkezlerinden biri olan Erzurum vilayeti, bu dönemde yalnızca siyasi çalkantılarla değil, sosyo-ekonomik yapıyı derinden sarsan yıkıcı doğal afetlerle de yüzleşmek zorunda kalmıştır. Bu tez çalışması, XIX. yüzyılda Erzurum vilayeti ve mülhakatında meydana gelen deprem, salgın hastalık (özellikle kolera ve veba), kıtlık, yangın, sel felaketlerini bütüncül bir yaklaşımla incelemekte; bu afetlerin bölgenin demografik, ekonomik ve iktisadi yapısı üzerindeki yapısal etkilerini analiz etmektedir. Araştırmanın temel kaynağını Cumhurbaşkanlığı Osmanlı arşivi belgeleri oluşturmaktadır. Diğer taraftan nitel araştırma ve doküman analizi yöntemleriyle elde edilen bulgular, XIX. yüzyılda devletin afet yönetimi reflekslerinde belirgin bir dönüşüm yaşandığını göstermektedir. Merkezileşme ve bürokratikleşme çabalarının bir sonucu olarak, afetlere müdahale ve yardım süreçlerinin (iaşe temini, vergi muafiyetleri, yeniden inşa) önceki yüzyıllara kıyasla çok daha sistematik ve kayıtlı bir şekilde yürütüldüğü tespit edilmiştir. Özellikle kolera gibi sınır ötesi salgın hastalıklarla mücadelede modern karantina teşkilatının kurulması ve uluslararası tıp uzmanlarından destek alınması, Osmanlı devlet yapısının kriz yönetiminde bilimsel eksene kaydığını ortaya koymaktadır. Sonuç olarak bu çalışma; doğal afetlerin yalnızca anlık yıkımlar ortaya çıkaran doğa olayları olmadığını, aksine Erzurum vilayetinin tarımsal ekonomisini daraltan, büyük çaplı göç hareketlerini tetikleyerek demografiyi değiştiren ve yerel idare ile merkez arasındaki güç/koordinasyon dengesini yeniden şekillendiren temel tarihsel kırılma noktaları olduğunu savunmaktadır.

The 19th century was a critical period for the Ottoman Empire, marked by both structural modernization processes in administrative, military, and bureaucratic fields, and struggles with severe crises and transformations. Erzurum province, one of the most strategic centers on the empire's eastern border, faced not only political turmoil but also devastating natural disasters that profoundly shook its socio-economic structure. This thesis examines, from a holistic perspective, the earthquakes, epidemics (especially cholera and plague), famine, fires, and floods that occurred in Erzurum province and its surrounding areas during the 19th century; and analyzes the structural impacts of these disasters on the region's demographic, economic, and financial structure. The primary source for this research is the Presidential Ottoman Archives documents. Furthermore, findings obtained through qualitative research and document analysis methods demonstrate a significant transformation in the state's disaster management reflexes during the 19th century. As a result of centralization and bureaucratization efforts, disaster response and aid processes (provision of food, tax exemptions, reconstruction) were found to be much more systematic and documented compared to previous centuries. The establishment of modern quarantine organizations and the use of support from international medical experts, particularly in combating cross-border epidemics such as cholera, reveal a shift towards a scientific approach in Ottoman crisis management. In conclusion, this study argues that natural disasters are not merely natural events causing instantaneous destruction, but rather fundamental historical turning points that shrink the agricultural economy of Erzurum province, trigger large-scale migration movements, alter the demographics, and reshape the power/coordination balance between local and central administration.