Hayrullah Efendi Tarihi'nin XVIII. cildinin transkripsiyon ve değerlendirmesi

Hayrullah Efendi, XIX. yüzyılda yaşamış tarihçi, bilim insanı, devlet adamı ve hekimbaşı olarak görev yapmış çeşitli sahalarda yetkinlik göstermiş bir kimsedir. Bu çok yönlülüğü, onu yalnızca dikkat çekici bir şahsiyet kılmamış, aynı zamanda dönemin önde gelenlerinden biri konumuna yükseltmiştir. Hayrullah Efendi, Tarih-i Hayrullah Efendi adlı eserinde Osmanlı padişahlarının her biri için ayrı bir cilt kaleme almayı hedeflemiş ve toplamda otuz iki ciltlik bir külliyat tasarlamıştır; ancak bu büyük projenin yalnızca on dört cildini tamamlayabilmiştir. Çalışma daha sonra Ali Şevki Efendi tarafından zeyllerle sürdürülerek XVIII. cilde kadar getirilmiş, bu son cilt ise Osmanlı Devleti'nin dağılma sürecinde yer alan Sultan İbrahim dönemini ele almakla birlikte aynı zamanda bu araştırmanın temel kaynağını oluşturmuştur. Bu bağlamda, söz konusu XVIII. cildin transkripsiyon yöntemiyle günümüz Türkçesine aktarılması ve metnin değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Tezin temel kaynağını, MDZ Digitale Bibliothek'te yer alan "Hayrullah Efendi, Tarih-i Devlet-i Aliyye-i Otmaniye" adlı, İstanbul 1292/1875, A.or.6699 t-10/18, urn: nbn:de:bvb:12-bsb11312534-6'ta kayıtlı olan matbu eser oluşturmaktadır. Ayrıca arşiv belgeleri, telif eserler ve Osmanlıca-Türkçe sözlüklerden faydalanılmış; elde edilen verilerin nitel araştırma yöntemi doğrultusunda analizi gerçekleştirilmiştir. Ortaya konan bu çalışma ile bir transkripsiyon metniyle müellifin tarih yazımındaki bakış açısı değerlendirilmiş ve gelecekteki araştırmalar için yol gösterici bir temel oluşturmuştur. Anahtar Kelimeler: XIX. Yüzyıl, Osmanlı Tarihi, Hayrullah Efendi, Transkripsiyon

Hayrullah Efendi was a historian, scientist, statesman, and chief physician who lived in the 19th century and demonstrated expertise in various fields. This versatility not only made him a remarkable figure, but also elevated him to the status of one of the leading figures of his time. Hayrullah Efendi, in his work titled Tarih-i Hayrullah Efendi, aimed to write a separate volume for each Ottoman sultan and planned a total of thirty-two volumes; however, he was only able to complete fourteen volumes of this grand project. The work was later continued by Ali Şevki Efendi with appendices up to the eighteenth volume. This final volume covers the reign of Sultan Ibrahim during the dissolution of the Ottoman Empire and also forms the primary source for this research. In this context, the aim is to transcribe the aforementioned Volume XVIII into modern Turkish and evaluate the text. The primary source of the thesis is the printed work titled "Hayrullah Efendi, Tarih-i Devlet-i Aliyye-i Otmaniye," Istanbul 1292/1875, A.or. 6699 t-10/18, urn: nbn:de:bvb:12-bsb11312534-6. In addition, archival documents, copyrighted works, and Ottoman Turkish-Turkish dictionaries were utilized; the analysis of the obtained data was conducted in accordance with the qualitative research method. This study evaluates the author's perspective on historical writing through a transcription text and provides a guiding foundation for future research. Keywords: 19th Century, Ottoman History, Hayrullah Efendi, Transcription