Kur'ân'da istifhâm üslûbu: Kehf ve Meryem sûreleri örneğinde

Bu çalışma, Arap dilinde önemli bir ifade türü olan istifhâm kavramını, belâgat ilminin temel ilkeleri çerçevesinde incelemektedir. İstifhâmın dilsel mahiyetini doğru kavrayabilmek için öncelikle haber ve inşâ ayrımı ele alınmış; istifhâmın, talebî inşâ türlerinden biri olarak bilgi isteme, duygu ifade etme ve muhatabı etkileme gibi çok yönlü işlevlere sahip olduğu ortaya konulmuştur. Birinci bölümde, istifhâm edatları (hemze, hel, men, mâ, eyyü, kem, keyfe, eyne, ennâ, eyyane, metâ) tek tek incelenmiş; her bir edatın tasavvur ve tasdik talebi bakımın-dan anlam farkları açıklanmış ve Kur'ân-ı Kerîm'den örneklerle desteklenmiştir. Bu edatların, yalnızca bilgi talebi amacıyla değil, aynı zamanda hayret, uyarı, tehdit, teşvik ve inkâr gibi çeşitli retorik amaçlarla kullanıldığı vurgulanmıştır. Özellikle Kehf ve Meryem sûrelerinde istifhâm edatlarının, okuyucuyu tefekkür ve ibrete yönlendiren pe-dagojik bir araç olarak işlev gördüğü belirtilmiştir. İkinci bölümde, istifhâmın yan anlamları (inkâr, nefiy, takrir, tehdit, te'accüp, istib'âd, tevbîh, itâb, tezkir vb.) ele alınmıştır. Bu başlıklar altında, soru cümlelerinin doğrudan bilgi istemenin ötesine geçerek, duygusal, ahlaki ve retorik etki oluşturma yönleri analiz edilmiştir. Kur'ân'dan örnekler aracılığıyla, istifhâmın bazen bir uyarı, bazen azarlama, bazen de hatırlatma işlevi üstlendiği ortaya konmuştur. Sonuç olarak çalışma, istifhâmın Arap dilinde yalnızca bir soru sorma biçimi olmadığını; aksine anlam derinliği, duygusal etki ve retorik güç bakımından zengin bir anlatım aracı olduğunu göstermektedir. Kur'ân üslûbunda istifhâm, hem düşündürme ve ikna etme, hem de öğretme ve yönlendirme amacıyla kullanılan temel bir belâgat unsuru olarak değerlendirilmektedir.

This study investigates the concept of interrogation (istifhām) in Arabic within the framework of rhetorical sciences (balāghah), with particular reference to Sūrat al-Kahf and Sūrat Maryam. It first situates istifhām within the broader distinction between declarative (khabar) and performative (inshā') sentences, identifying it as a request-based performative (inshā' ṭalabī). The first chapter examines Arabic interrogative particles—such as hamzah, hal, man, mā, ayy, kam, kayfa, ayna, annā, ayyān, and matā—in terms of their grammatical forms, semantic values, and contextual functions. Drawing on Qur'anic examples, the study demonstrates that these particles are not confined to literal questioning but frequently convey rhetorical meanings including reproach, denial, astonishment, affirmation, exhortation, and warning. In Sūrat al-Kahf and Sūrat Maryam, interrogative expressions function as pedagogical tools that stimulate reflection and spiritual awareness. The second chapter focuses on the secondary rhetorical meanings of istifhām, such as denial (inkār), negation (nafy), confirmation (taqrīr), warning (tahdhīr), amazement (taʿajjub), reproof (tawbīkh), blame (ʿitāb), and reminder (tadhkīr). Through detailed Qur'anic analysis, it shows how interrogative forms transcend information-seeking and serve as persuasive and admonitory devices. The study concludes that istifhām in the Qur'an is a complex rhetorical strategy that deepens meaning, provokes thought, and enhances emotional impact, reflecting the expressive and intellectual richness of Arabic.