Yasal metinler çerçevesinde Osmanlı Devleti’nde sıbyan/ibtidai eğitimin hukukî ve idarî inşası (1824-1913)

Bu araştırmanın amacı, Osmanlı Devleti’nde sıbyan/ibtidai eğitimin 1824-1913 yılları arasındaki hukukî ve idarî inşa sürecini temel yasal metinler çerçevesinde incelemektir. Araştırmada, Sultan II. Mahmud’un 1824/25 tarihli Tâlim-i Sıbyan Fermanı, Meclis-i Umûr-ı Nâfi‘a Lâyihası (1839), İmamzâde Esad Efendi’nin Lâyihası (1839), Nisan 1847 Talimatı, Islahat Fermanı (1856), Maârif-i Umûmiye Nizamnâmesi (1869), Kanun-ı Esasi (1876) ve Tedrisat-ı İbtidaiye Kanun-ı Muvakkatı (1913), ilköğretimin hukukî ve idarî yapılanmasındaki dönüşümü görünür kılan temel normatif metinler olarak ele alınmıştır. Nitel yaklaşıma dayalı tarihsel araştırma yöntemiyle yürütülen çalışmanın verileri doküman incelemesi yoluyla toplanmış; temel normatif metinler, tamamlayıcı birincil kaynaklar ve ilgili ikincil literatür tarihsel bağlamları içerisinde karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, merkezileşme ile Margaret Archer’ın birleştirme ve sistemleştirme kavramları ve Max Weber’in rasyonel bürokrasi yaklaşımı çerçevesinde yorumlanmıştır. Araştırma sonucunda, sıbyan/ibtidai eğitimin hukukî ve idarî yapılanmasının tek bir düzenleme veya reformla değil, farklı dönemlerde ortaya çıkan yasal düzenlemelerin birbirleri üzerine eklemlendiği uzun süreli bir kurumsal dönüşüm sonucunda şekillendiği belirlenmiştir. Bu süreçte ilköğretim giderek devletin doğrudan düzenleme ve denetim alanına dâhil edilmiş, zorunluluk, okul örgütlenmesi, müfredat, denetim ve idarî görevler yazılı kurallara bağlanmıştır. Böylece sıbyan/ibtidai eğitim, yerel ve geleneksel yapılar etrafında şekillenen bir eğitim alanından, devlet tarafından tanımlanan, düzenlenen ve bürokratik mekanizmalar aracılığıyla yönetilen bir kamu hizmetine doğru dönüşmüştür.

The aim of this study is to examine the process through which primary education (sıbyan/ibtidai education) in the Ottoman Empire was legally and administratively constituted between 1824 and 1913, with particular reference to key legislative texts. The study considers Sultan Mahmud II’s Tâlim-i Sıbyan Imperial Edict of 1824/25, the Lâyiha of the Meclis-i Umûr-ı Nâfi‘a (1839), İmamzâde Esad Efendi’s Memorandum (1839), the Instruction of April 1847, the Reform Edict (Islahat Fermanı) of 1856, the Regulation of Public Education (Maârif-i Umûmiye Nizamnâmesi) of 1869, the Ottoman Constitution (Kanun-ı Esasi) of 1876, and the Provisional Law of Primary Education (Tedrisat-ı İbtidaiye Kanun-ı Muvakkatı) of 1913 as the principal normative texts that illuminate the transformation of the legal and administrative organisation of primary education. Conducted using a historical research method grounded in a qualitative approach, the study draws on data collected through document analysis. The principal normative texts, supplementary primary sources, and relevant secondary literature were comparatively analysed within their respective historical contexts. The findings were interpreted through the concepts of centralisation, Margaret Archer’s notions of unification and systematisation, and Max Weber’s approach to rational bureaucracy. The findings indicate that the legal and administrative organisation of sıbyan/ibtidai education was shaped not by a single regulation or reform, but through a long-term process of institutional transformation in which legislative measures introduced at different historical moments were successively articulated with one another. Over the course of this process, primary education was increasingly incorporated into the sphere of direct state regulation and supervision, while compulsory education, school organisation, curricula, inspection, and administrative responsibilities were progressively codified in written rules. In this way, sıbyan/ibtidai education was transformed from an educational domain organised around local and traditional structures into a public service defined and regulated by the state and administered through bureaucratic mechanisms.