Türk hukukunda adil yargılanma hakkı çerçevesinde kanuni hâkim ilkesi

Hukuk devleti ilkesinin ayrılmaz bir unsuru olan kanuni hâkim ilkesi, adil yargılanma hakkının temel yapı taşını oluşturarak bireylerin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde yargılanma güvencesini sağlar. İlkenin amacı, keyfi yargılamaların önleyerek ve yargı yetkisinin kötüye kullanılmasını engelleyerek, bireylerin temel hak ve hürriyetlerini güvence altına almaktır. Çalışmada kanuni hâkim ilkesi, adil yargılanma hakkının bir unsuru olarak ele alınmaktadır. Bu sebeple öncelikle adil yargılanma hakkının kavramı ve tarihsel gelişimi üzerinde durulmuş, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi bağlamında bu hakkın kapsamı kısaca incelenmiştir. Kanuni hâkim ilkesi ve bu ilkenin adil yargılanma hakkı ile olan ilişkisi ele alınmıştır. Çalışmada kanuni hâkim ilkesi, ilkenin adlandırılması hususunda doktrinde yer alan tartışmalar, ilkenin tarihsel gelişimi, ulusal ve uluslararası hukuk sistemlerindeki ve karşılaştırmalı hukuktaki yeri ile anayasal güvence altındaki düzenlemeleri ele alınmıştır. Çalışmanın odak noktası, Türk hukuk sistemi ile yargı kararları ışığında günümüzde geçerliliği olan hukuki kurumlar çerçevesinde kanuni hâkim ilkesinin uygulanabilirliğini değerlendirmektir. Bu bağlamda, sulh ceza hakimlikleri, bağımsız idari otoriteler, tüketici hakem heyeti, ceza muhakemesinden davanın nakli, seri muhakeme usulü, basit yargılama usulü, hâkimin reddi gibi çağdaş yargısal düzenlemeler temel alınmıştır. Sonuç olarak, bu çalışmada kanuni hâkim ilkesinin, hukuk devleti ilkesinin tesisinde ve bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin korunmasında üstlendiği rol vurgulanmış; ilkenin ihlal edilmesini önlemeye yönelik öneriler sunulmuştur. Anahtar Kelimeler: Adil Yargılanma Hakkı, Hukuk Devleti, Kanuni Hâkim İlkesi, Yargının Bağımsızlığı ve Tarafsızlığı.

ABSTRACT The principle of the legal judge, which is an inseparable element of the rule of law, forms the cornerstone of the right to a fair trial, ensuring that individuals are judged before an independent and impartial court. The aim of this principle is to safeguard individuals' fundamental rights and freedoms by preventing arbitrary trials and the misuse of judicial authority. This study examines the principle of the legal judge as an element of the right to a fair trial. Therefore, the concept and historical development of the right to a fair trial are first discussed, followed by a brief examination of the scope of this right within the context of the European Convention on Human Rights and the European Court of Human Rights. The principle of the legal judge and its relationship with the right to a fair trial are also explored. The study addresses the principle of the legal judge, discussions in the doctrine regarding its designation, its historical development, its place in national and international legal systems, as well as its constitutional guarantees. The focus of the study is to evaluate the applicability of the principle of the legal judge in contemporary legal institutions within the context of the Turkish legal system and judicial decisions. In this regard, contemporary judicial regulations such as peace courts, independent administrative authorities, consumer arbitration boards, transfer of cases in criminal procedure, summary trial procedure, simple trial procedure, and the recusal of judges are taken into consideration. As a result, this study emphasizes the role of the principle of the legal judge in establishing the rule of law and protecting individuals' fundamental rights and freedoms, and proposes recommendations to prevent violations of this principle. Keywords: Right to a Fair Trial, Rule of Law, Principle of the Legal Judge, Judicial Independence and Impartiality.