Şenlik ve Roman: Aziz Nesin’in Surnâme’si

Osmanlı döneminde düğün, sünnet, doğum gibi nedenlerle düzenlenen eğlence ve kutlamalara saray şenliği denir. Bu şenlikleri konu edinen manzum veya mensur eserler “surnâme” olarak adlandırılır. Aziz Nesin, Surnâme adlı romanda bu anlatı türüne öykünerek adeta bir “Cumhuriyet Surnâmesi” kaleme alır. Bir idam mahkûmunun infazı için düzenlenen asılma şenliğini/törenini konu edinir. Bunu yaparken grotesk halk kültürüyle edebiyatı buluşturur. Osmanlı dönemi şenliklerindeki halk eğlence biçimlerini; gösteri, oyun, ziyafet gibi unsurları vurgular. Romanı ikili karşıtlıklar üzerine kuran yazar, ciddi ile komiği, yaşam ile ölümü, idam ile şenliği bir araya getirir. Romanda şenlikli, çok sesli ve özgürlükçü bir yaşamı tasvir eder. Resmî gündelik hayatın karşısına ikinci bir yaşam tarzı olarak şenliği koyar. Aziz Nesin, idam cezası çerçevesinde yargı bürokrasisini ve hukuk sisteminin yol açtığı sosyal eşitsizliği ve adaletsizliği ironik bir dille eleştirir. Romanda ironiyi mizah ve eleştiri yöntemi olarak kullanır. Böylece ironiyi romanın yazınsallığının ana unsuru hâline getirir. Yazar, evrensel hukukun ve insan haklarının önemini vurgular. Ölüm cezası ile yaşam coşkusunu bir araya getirerek trajik idam öyküsünden trajikomik bir şenlik yaratır. Bunu yaparken festivallerin değişime, özgürlüğe, eşitliğe dayanan evrensel ruhunu öne çıkarır.